NGHỊCH LÝ KHI NUÔI CON TẠI NEW ZEALAND: CÀNG KIỂM SOÁT, CON CÀNG RỜI XA.

Khi đặt chân sang New Zealand, nhiều cha mẹ Việt mang theo một nỗi lo lớn: làm sao giữ con không bị "hư" trong môi trường phương Tây? Câu hỏi đó hoàn toàn có lý. Nhưng đôi khi, chính cách chúng ta đặt câu hỏi lại quyết định chúng ta sẽ tìm thấy câu trả lời nào.

1. Cha mẹ không bảo vệ con tốt hơn bằng việc kiểm soát nhiều hơn

Cha mẹ không bảo vệ con tốt hơn bằng việc kiểm soát nhiều hơn, mà bằng kết nối đủ sâu, giới hạn đủ rõ và năng lực đủ vững để con tự bảo vệ mình.

Kết nối không có nghĩa là mềm yếu, cũng không có nghĩa là chiều con. Kết nối lại càng không có nghĩa là bỏ đi những giá trị văn hóa gia đình hay những ranh giới lành mạnh. Kết nối có nghĩa là tạo được một mối quan hệ mà trong đó con cảm thấy mình có thể thú thật mọi chuyện; con có thể hỏi mọi thứ con thắc mắc; con được phép làm sai và con cảm thấy an toàn để thú nhận sai lầm của con.

Khi trẻ biết rằng mình có thể nói với cha mẹ về một lời rủ rê, một mối quan hệ khiến trẻ bối rối, hay một trải nghiệm khó nói ở trường, hoặc một chuyện làm trẻ xấu hổ thì khi đó cha mẹ đang làm rất tốt việc XÂY DỰNG KẾT NỐI VỚI CON.

Ngược lại, khi con tin rằng cứ nói sự thật là sẽ bị cấm đoán, mắng mỏ, mất quyền riêng tư, hoặc bị kiểm soát gắt hơn, thì con sẽ học cách im lặng. Sự im lặng đó mới là thứ làm cha mẹ mất con nhanh nhất.

2. Điều con cái cần không phải chỉ là "giữ kỹ"

Nhiều gia đình lo cho con gái nhiều hơn. Điều này dễ hiểu. Nhưng chính vì lo nhiều, cách tiếp cận đôi khi lại nghiêng quá mạnh về kiểm soát hành vi, thay vì xây năng lực tự bảo vệ.

Cha mẹ canh giờ giấc, theo dõi bạn bè, kiểm tra quần áo, lo chuyện yêu đương, sợ con bị dụ dỗ, sợ con bị lợi dụng, sợ con tin nhầm người. Tất cả những nỗi sợ đó đều có lý do.

Nhưng với con gái, điều quan trọng không chỉ là tránh nguy cơ bằng sự che chắn của cha mẹ. Điều quan trọng hơn là dạy con nhận diện nguy cơ ngay cả khi không có cha mẹ ở đó.

Con cần được trang bị những điều sau:

• - Con cần biết cơ thể là của con.
• - Con cần hiểu ranh giới là gì.
• - Con cần được dạy rằng khó chịu là một tín hiệu đáng tin.
• - Con cần hiểu "consent" không phải là khái niệm xa lạ của phương Tây, mà là nền tảng để tự bảo vệ mình.
• - Con cần biết mình có quyền nói "không", có quyền đổi ý, có quyền rời đi, có quyền tìm giúp đỡ mà không phải xấu hổ. Ở New Zealand, những cái quyền này của con rất được coi trọng.

Một bé gái được dạy kỹ năng sống sẽ an toàn hơn nhiều so với một bé gái chỉ được dạy phải ngoan, phải kín đáo, phải giữ mình để không làm bố mẹ lo.

3. Nỗi lo về thuốc lá điện tử, yêu sớm, áp lực bạn bè là những nỗi lo có thật

Có một thực tế mà phụ huynh nào cũng biết nhưng hiếm khi nói thẳng: những chuyện như vape (thuốc lá điện tử), tình cảm tuổi teen, áp lực đồng trang lứa, bắt nạt, hình ảnh bản thân, ảnh hưởng mạng xã hội… không phải chỉ có ở "nước ngoài". Khi bạn và gia đình chính thức đặt chân sang New Zealand thì những điều này đã trở thành những nỗi lo có thật. Lúc này, bạn có sự chọn lựa:

• - Một là cấm đoán để rồi con sẽ lén lút làm sau lưng.
• - Hai là cởi mở nói chuyện về những chủ đề trên để đồng hành cùng con bước qua giai đoạn "nổi loạn".

Tôi mong anh chị phụ huynh hãy nhìn xa hơn hành vi của con bạn. Điều khiến trẻ dễ bị cuốn vào không hẳn là vì xã hội nước ngoài cởi mở. Điều khiến trẻ con Việt Nam sang nước ngoài có vẻ như dễ bị cám dỗ hơn, là vì nhu cầu muốn được thuộc về của trẻ mạnh hơn khi con ở Việt Nam.

Với trẻ mới nhập cư, nhu cầu đó rất lớn. Khi tiếng Anh chưa trôi chảy, khi con thấy mình khác với bạn bè xung quanh, khi con chưa quen cách giao tiếp, thì việc được một nhóm bạn chấp nhận trở thành điều vô cùng quan trọng.

Nhiều hành vi mà cha mẹ nhìn thấy như "hư hỏng" thật ra bắt đầu từ một nỗi cô đơn, một nhu cầu hòa nhập, hoặc một sự cố gắng chứng minh rằng mình không lạc loài. Con trẻ không muốn là người ngoài cuộc.

Bởi vậy, giải pháp không thể chỉ là CẤM. Giải pháp đúng đắn là giúp con có một sự kết nối với gia đình. Lúc này, khi con biết rằng dù con chưa thể hòa nhập với thế giới mới, ít nhất con cũng có một nơi con trở về sau một ngày đi học trong sự lẻ loi. Con cần phải biết có ít nhất một người lớn mà con tin để con không quá hấp tấp đánh đổi tất cả để mà lao vào những mối quan hệ độc hại.

4. Kỳ thị không phải lúc nào cũng ồn ào, nhưng ảnh hưởng của nó có thể rất sâu sắc

Không phải đứa trẻ nhập cư nào cũng bị bắt nạt công khai. Nhưng rất nhiều trẻ trải qua những tình huống gây tổn thương trong âm thầm. Đó là cảm giác bị loại khỏi cuộc chơi. Đó là khi con bị trêu vì cách phát âm khác biệt. Con bị bạn gán là kẻ dị hợm. Con cảm thấy lạc lạc loài vì không hiểu những ám chỉ văn hóa hay tiếng lóng của bạn bè. Người lớn đôi khi đánh giá thấp những va chạm này vì chúng không để lại bằng chứng rõ ràng. Nhưng với trẻ, những cảm giác đó thật khủng khiếp và bị ám ảnh lâu dài về sau.

Lời khuyên cho những cha mẹ mới sang New Zealand

Anh chị nên để ý những thay đổi nhỏ nơi con:

• - Con đi học về ít nói hơn.
• - Con không muốn đi học, mất hứng với trường lớp.
• - Con hay than bệnh, đau đầu, đau bụng vô cớ, ngủ kém, dễ cáu gắt, né tránh các hoạt động tập thể.
• - Con không muốn nói về bạn bè, hoặc thường xuyên nói những câu như "không ai hiểu con", "con không giống ai ở đây", "con không muốn đi học nữa".

Lúc này, điều con cần không phải là nghe thêm một bài giảng về cố gắng hòa nhập. Điều con cần là một người lớn ở đó, ngồi với con, lắng nghe con sau khi có cách khơi mở nỗi lòng của con. Con cần cha mẹ công nhận mọi cảm xúc của con chứ không phải nói chuyện Đúng hay Sai, có lý hay không có lý.

5. Giữa "quản chặt" và "thả lỏng", luôn có một con đường thứ ba

Nhiều gia đình nghĩ rằng mình chỉ có hai lựa chọn: Một là giữ cách nuôi con rất Việt Nam để con không đi lệch, hoặc chấp nhận sống kiểu phương Tây hoàn toàn và không kiểm soát gì cả.

Thật ra không nhất thiết phải chọn một trong hai thái cực đó.

Có một con đường thứ ba: giữ các giá trị cốt lõi của gia đình, nhưng thay đổi cách truyền đạt và cùng con tiếp nhận văn hóa phương Tây có chọn lọc. Cả gia đình cùng "học" chứ không phải chỉ một mình con.

Mỗi gia đình sẽ có những hệ giá trị riêng cần được tôn trọng. Tuy nhiên, thay vì truyền đạt các giá trị đó bằng sự sợ hãi và áp đặt, cha mẹ có thể dạy con cách làm gương, bằng đối thoại, bằng việc cùng con thiết lập những ranh giới rõ ràng. Quan trọng nhất bằng một mối quan hệ đủ tin cậy. Không phải gia đình nào cũng làm được ngay, nhưng tôi tin đây là hướng đi bền vững hơn rất nhiều.

Sống ở nước ngoài, gia đình cần là một cấu trúc an toàn cho trẻ, chứ không phải là luật lệ giáo điều.

Một cấu trúc an toàn thường có ba phần

Thứ nhất là kết nối. Trong nhà có những cuộc trò chuyện thân mật hay không? Con có cảm thấy được lắng nghe trước khi bị phán xét không? Có những khoảng thời gian đều đặn để nói về trường lớp, bạn bè, cảm xúc, mạng xã hội, những điều con thấy khác biệt không?

Thứ hai là ranh giới rõ ràng. Gia đình có nguyên tắc cụ thể về giờ giấc, chuyện đi chơi, ai đưa đón, ngủ lại nhà bạn, dùng điện thoại, tài khoản mạng xã hội, hay việc báo cho bố mẹ khi thay đổi kế hoạch, cách xử lý nếu gặp tình huống không an toàn không? Trẻ cần sự rõ ràng hơn là những lời dặn chung chung.

Thứ ba là kỹ năng sống. Con có được dạy cách từ chối khi con không thích hay không? Con có biết phải làm gì khi bạn bè rủ rê điều mình không muốn? Con có biết xin giúp đỡ ở đâu nếu bị bắt nạt? Con có hiểu thế nào là một mối quan hệ độc hại? Con có biết bảo vệ mình trên internet? Con có số điện thoại khẩn cấp để gọi ngay khi cần mà không sợ bị la mắng không?

6. Cuối cùng, câu hỏi đúng có lẽ không phải là "Làm sao kiểm soát con tốt hơn?"

Tôi nghĩ rất nhiều cha mẹ đang tự hỏi sai câu hỏi.

Câu hỏi không nên chỉ là: môi trường bên này có làm con hư không? Cũng không chỉ là: làm sao để con không học theo cái xấu? Hay: làm sao giữ con trong tầm kiểm soát lâu nhất có thể?

Câu hỏi phù hợp hơn là: Trong một môi trường đa văn hóa, mình cần trở thành kiểu cha mẹ nào để con vẫn an toàn, vẫn phát triển và vẫn giữ được kết nối với gia đình?

Khi đổi câu hỏi như vậy, rất nhiều thứ sẽ thay đổi theo. Cha mẹ sẽ bớt phải đứng ở vị trí của người canh gác. Các bạn trở thành người dẫn đường kiêm bạn đồng hành với con. Khi đó, con sẽ bớt căng thẳng giữa áp lực từ gia đình và áp lực từ thế giới bên ngoài. Con có thêm thời gian và cảm giác yên tâm để từ từ mang cả hai thế giới đó vào trong con một cách lành mạnh.

Ngược lại, bạn vẫn có thể giữ nguyên cách nuôi con như khi ở Việt Nam nếu điều đó giúp bạn yên tâm. Tuy nhiên, câu hỏi tôi dành cho bạn là: bạn muốn bạn yên tâm hay bạn muốn con trưởng thành? Nếu cách cũ vẫn hiệu quả, có lẽ bạn đã không cảm thấy bất an đến vậy. Nếu bạn thấy cách nuôi con của bạn đang phát huy tác dụng tốt, hãy cứ giữ. Chỉ khi nào bạn bắt đầu thấy con càng ngày càng xa cách thì thử làm theo cách của tôi.

Không có cách nuôi dạy trẻ nào là đúng hoàn toàn hay sai hoàn toàn. Hành trình làm cha mẹ là một hành trình vừa đi, vừa học.

Thân mến,
𝑴𝒊̀𝒏𝒉 𝒍𝒂̀ 𝑽𝒚 (𝑽𝒂𝒍𝒚𝒓𝒊𝒂) — Family Coach
Đồng hành cùng mẹ khi con bước vào tuổi dậy thì