Khi Cách Nuôi Con Hiện Tại Không Còn Phù Hợp Ở New Zealand

Khi đưa con sang New Zealand, điều khiến phần lớn cha mẹ cảm thấy bất an không chỉ là môi trường mới, mà là cảm giác mình dần mất quyền bảo vệ con theo cách cũ ở Việt Nam.

Có một câu hỏi tôi thường gặp đó là về vấn đề: Môi trường và văn hóa bên này ảnh hưởng đến con?

Bề mặt, câu hỏi thường xoay quanh chuyện trường lớp, bạn bè, văn hóa, chuyện yêu sớm, vape, mạng xã hội, hay nỗi sợ con "Tây quá", "thoáng quá", "khó kiểm soát quá". Nhưng nếu nghe kỹ hơn, phía sau những câu hỏi đó thường là một nỗi lo rất sâu và rất thật:

Liệu trong một xã hội khác, với những giá trị khác, mình còn giữ được con theo mong muốn và kỳ vọng của mình?

Đó không phải giữ theo nghĩa sở hữu, mà là giữ được sự an toàn của con, giữ được ảnh hưởng của cha mẹ, giữ được kết nối gia đình, giữ được những giá trị mình tin là quan trọng.

Đây là một nỗi lo rất hợp lý và cũng là một trải nghiệm rất phổ biến của những gia đình Việt sống tại New Zealand.

Khi sự cởi mở và tôn trọng quyền tự do cá nhân trở thành một nỗi lo

Nhiều phụ huynh khi mới sang thường có cảm giác rằng môi trường ở đây "tự do quá". Trẻ được khuyến khích nói lên ý kiến của mình. Trường học coi trọng quyền cá nhân. Quan hệ giữa thầy cô và học sinh ít tính thứ bậc hơn. Bạn bè giao tiếp với nhau cởi mở hơn. Trẻ lớn lên trong một bối cảnh mà việc đặt câu hỏi, khác biệt quan điểm, hay tự quyết nhiều chuyện cá nhân là điều bình thường.

Với những cha mẹ đã quen với cách nuôi dạy thiên về bảo bọc, định hướng và sắp đặt, sự khác biệt đó dễ tạo ra cảm giác "mất kiểm soát".

Ở Việt Nam, nhiều gia đình có thể tạo cho con một "vòng an toàn" khá rõ. Cha mẹ biết con chơi với ai, đi đâu, gặp người nào, giờ nào về. Ông bà, hàng xóm, họ hàng, trường lớp đã tạo thành một mạng lưới giám sát và che chắn rất đặc trưng. Mạng lưới đó có những giới hạn của nó, nhưng cũng đem lại cho phụ huynh một cảm giác rằng mình đang nắm được tình hình.

Sang New Zealand, cái vòng đó nới lỏng đi. Cha mẹ vừa bận rộn hơn và bối cảnh xã hội vận hành cũng khác đi. Con đi vào một môi trường mà sự tự lập được xem là một năng lực cần nuôi dưỡng. Trẻ có tiếng nói hơn. Nhà trường có nguyên tắc riêng. Không phải điều gì phụ huynh cũng có thể can thiệp theo cách quen thuộc như ở Việt Nam.

Lúc này, liệu có phải nỗi sợ của cha mẹ không còn chỉ là vape, yêu sớm hay kỳ thị, mà là cảm giác: mình không còn biết phải bảo vệ con bằng cách nào nữa.

Nỗi sợ thật sự phía sau câu hỏi "môi trường bên này ảnh hưởng con thế nào?"

Khi một người bố hỏi rằng: "Môi trường và văn hóa bên này ảnh hưởng đến con thế nào, nhất là con gái, và phải làm sao nếu con bắt đầu vượt ngoài tầm kiểm soát" – câu hỏi có vẻ đơn giản nhưng tôi nghe thấy ít nhất ba nỗi lo âu.

Lớp đầu tiên là nỗi sợ về rủi ro. Con có bị lôi kéo không? Có học theo cái xấu không? Có bước vào những trải nghiệm quá sớm khi chưa đủ trưởng thành không? Có bị bạn bè gây áp lực không? Có bị bắt nạt, bị kỳ thị, bị cô lập không?

Lớp thứ hai là nỗi sợ mất quyền ảnh hưởng. Ở Việt Nam, cha mẹ thường quen với việc lời mình nói có sức nặng gần như tuyệt đối trong nhà. Sang một xã hội coi trọng cá nhân hơn, cha mẹ bắt đầu nhận ra rằng quyền lực kiểu cũ không còn hiệu quả như trước. Con có thể nghe nhưng không làm theo. Con có thể có những suy nghĩ riêng mà không nói ra. Con có thể sống rất khác ở trường và ở nhà.

Lớp sâu nhất là nỗi sợ mất kết nối. Một ngày nào đó, con vẫn sống cùng nhà, vẫn đi học đều, vẫn trả lời "dạ", nhưng thế giới thật của con thì cha mẹ không còn bước vào được nữa.

Tôi đoán đó mới là điều khiến nhiều phụ huynh cảm thấy bất lực nhất.

"Tự do" không đồng nghĩa với "buông thả"

Có một chỗ rất dễ nhầm trong nuôi dạy con. Cha mẹ thường nhìn thấy sự khác biệt văn hóa rồi nhanh chóng kết nối nó với nguy cơ trước khi nhìn nhận đây cũng là một cơ hội.

• - Trẻ được tự do hơn, nên sẽ dễ hư hơn.
• - Trẻ được nói lên quan điểm, nên sẽ dễ cãi lời hơn.
• - Trẻ được tiếp xúc sớm với các chủ đề như tình bạn, tình yêu, giới tính, ranh giới cá nhân, nên sẽ dễ "vượt giới hạn" hơn.

Nhưng tự do trong một hệ sinh thái nuôi dạy lành mạnh không phải là buông thả. Tự do đúng nghĩa đi kèm với trách nhiệm, với kỹ năng, với khả năng tự điều chỉnh và với sự hiểu biết về hậu quả.

Vấn đề là: không phải đứa trẻ nào cũng tự động có những năng lực đó. Cha mẹ thường hay mặc định con tự nhiên biết nhưng chính là chúng ta, những người cha mẹ, sẽ phải hướng dẫn và rèn luyện những kỹ năng đó cùng con.

Nếu gia đình không có kết nối, không có đối thoại, không có giới hạn rõ ràng, thì đúng là trẻ dễ lạc hướng hơn trong một môi trường mới, thoáng và cởi mở như New Zealand. Nhưng nếu gia đình giữ được mối quan hệ tin cậy, thì chính môi trường ấy lại có thể giúp con phát triển tốt: tự tin hơn, biết diễn đạt hơn, biết tự bảo vệ mình hơn, biết tôn trọng bản thân và tôn trọng người khác hơn.

Với con dưới 15 tuổi, điều quan trọng không phải là kiểm soát tuyệt đối

Rất nhiều cha mẹ nói một câu rất thật: "thà con thụ động một chút mà an toàn, còn hơn con tự do quá rồi đi quá giới hạn".

Tôi hiểu cảm giác đó. Đặc biệt khi con còn nhỏ, bản năng bảo vệ của cha mẹ luôn mạnh hơn tất cả những lý thuyết hay ho về "trao quyền" hay "tôn trọng cá tính". Không ai muốn con mình phải trả giá quá sớm chỉ vì người lớn lãng mạn hóa sự tự lập.

Nhưng có một điều cần nói rất rõ: mục tiêu dài hạn không thể là giữ con thụ động để con an toàn.

Bởi vì con sẽ lớn. Cha mẹ không thể đi theo bảo vệ con mãi được. Con sẽ phải tự đưa ra ngày càng nhiều quyết định ở ngoài tầm mắt cha mẹ. Nếu trong suốt những năm đầu, con chỉ học cách nghe lời, né rủi ro và làm đúng lời cha mẹ dạy thì đến lúc phải tự sống một mình, con sẽ phải làm sao?

• - Một đứa trẻ ngoan vì được giám sát rất sát chưa chắc đã là một đứa trẻ an toàn khi ở một mình.
• - Một đứa trẻ vâng lời tuyệt đối chưa chắc đã là một đứa trẻ biết nói "không" khi bị bạn bè gây áp lực.
• - Một bé gái được dạy phải giữ ý, biết nghe lời, đừng làm bố mẹ buồn chưa chắc đã được trang bị đủ để nhận ra một mối quan hệ không lành mạnh, hay đủ tự tin để rời khỏi một tình huống khiến mình không an toàn.

Điều cha mẹ cần chuyển đổi không phải là tình yêu, mà là phương pháp

Phần lớn phụ huynh Việt không thiếu yêu thương. Điều khó nằm ở chỗ: cách yêu cũ có thể không còn hiệu quả trong hoàn cảnh mới. Chưa kể đến việc bạn yêu con nhưng liệu con có cảm nhận được tình yêu của bạn hay không?

Ở Việt Nam, cha mẹ có thể bảo vệ con bằng việc quản lý lịch học, bạn bè con chơi, kiểm soát các hoạt động của con và nhắc đi nhắc lại điều gì nên và không nên làm. Ở New Zealand, cha mẹ sẽ khó làm được những điều đó. Làm vẫn được, nhưng trẻ sẽ nhìn thấy sự cởi mở ở gia đình khác để bắt đầu so sánh với gia đình mình.

Theo tôi, điều cha mẹ có thể làm và cần làm nhất khi nuôi con trong môi trường giao thoa văn hóa là xây dựng gắn kết với con thì tốt, và tạo một môi trường đủ an toàn và yêu thương để con luôn tìm đến cha mẹ khi con cần sự trợ giúp.

Kết

Khi đưa con sang một môi trường mới như New Zealand, điều khó nhất không phải là con sẽ thay đổi thế nào, mà là cha mẹ có sẵn sàng thay đổi cách mình đồng hành với con hay không? Chúng ta không thể giữ con an toàn bằng cách CŨ, trong một bối cảnh MỚI.

Chúng ta cũng không thể kỳ vọng con tự lớn lên trong một môi trường mới mà không có sự dẫn dắt từ gia đình. Điều cần thay đổi lúc này không phải là mức độ yêu thương, mà là cách chúng ta thể hiện sự yêu thương đó.

• - Từ kiểm soát sang dẫn dắt.
• - Từ nhắc nhở sang đối thoại.
• - Từ giữ con trong vùng an toàn sang hướng dẫn kỹ năng giúp con đủ vững để bước ra ngoài.

Những hoạt động này không thể diễn ra trong vài cuộc nói chuyện mà là một quá trình. Ở đó, cả cha mẹ cũng phải học lại cùng con. Tôi sẽ tiếp tục có những bài viết đi sâu vào từng phần rất cụ thể như:

• - Làm sao để nói chuyện với con về những chủ đề "nhạy cảm" như tình cảm, giới hạn, bạn bè mà không khiến con đóng lại
• - Làm sao để đặt ra giới hạn mà con vẫn hợp tác, thay vì chống đối
• - Làm sao để giữ được kết nối với con khi con bắt đầu có thế giới riêng
• - Và nhiều chủ đề khác liên quan đến việc nuôi con ở môi trường đa văn hóa như New Zealand.

Nếu bạn đang ở trong giai đoạn cảm thấy "mình không còn kiểm soát được như trước", thì có thể đây không phải là dấu hiệu bạn đang mất con. Đó có thể chỉ là dấu hiệu bạn cần một cách tiếp cận mới hơn thôi.